Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd nog steeds de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen. Eén van de grote, maar vaak vergeten, risicofactoren? De vetten in je bloed. Denk aan cholesterol, triglyceriden en lipoproteïne(a). Als die uit balans zijn, raakt je hart dat ook. En die balans verandert bij vrouwen op een heel eigen manier, vooral rond de overgang.

Deze inzichten zijn gebaseerd op de studie “Lipid metabolism in women: A review” (Atherosclerosis, 2025), geschreven door arts-onderzoeker dr. Julianne van Oortmerssen, samen met haar co-auteurs dr. Janneke Mulder, prof. dr. Maryam Kavousi en dr. Jeanine Roeters van Lennep van het Erasmus MC.

In deze studie wordt uitgelegd hoe die vetveranderingen ontstaan, en waarom het zo belangrijk is dat we daar bij vrouwen beter op letten.

Hoe vetten zich door je leven heen gedragen

De hoeveelheid vetten in het bloed verandert in de loop van het leven en is bij vrouwen anders dan bij mannen. Vrouwen hebben in sommige levensfasen een ongunstiger cholesterolprofiel dan mannen. Alleen tussen de 20 en 50 jaar (voor de overgang) is het cholesterolprofiel van vrouwen meestal gunstiger dan dat van mannen.

Tijdens de zwangerschap schieten de vetten in je bloed flink omhoog, en dat is normaal. LDL en totaal cholesterol stijgen met 30 tot 50%, HDL met 20 tot 40% en triglyceriden zelfs tot 100%.  Het lichaam maakt zich klaar om een kind te voeden. Bij vrouwen met erfelijk hoog cholesterol (zoals FH) is het extra belangrijk om deze stijging goed te volgen, voor zowel moeder als kind.

De overgang als keerpunt

Rond de overgang verandert er veel in je lijf. De productie van oestrogeen neemt af, en daarmee ook een deel van de natuurlijke bescherming van je hart. Je vetprofiel verandert mee.

Grote bevolkingsstudies zoals SWAN en ALSPAC laten het duidelijk zien:
Na de overgang stijgt het totaal cholesterol. LDL, het ‘slechte’ cholesterol, neemt toe, en kan zich ophopen in je bloedvaten en zo aderverkalking veroorzaken. Triglyceriden, een ander type vetdeeltje, worden ook meer. HDL, het ‘goede’ cholesterol dat helpt om vet op te ruimen, blijft ongeveer gelijk in hoeveelheid, maar verandert van samenstelling: het zijn vaker kleine, minder effectieve deeltjes. En ook Lp(a), een erfelijk vetdeeltje dat vaak niet wordt meegetest, stijgt gemiddeld.  

Die veranderingen hangen samen met het dalende oestrogeenniveau en andere hormonale verschuivingen. En ze dragen bij aan het verhoogde risico op hart- en vaatziekten bij vrouwen na de menopauze.

Deze veranderingen ontstaan niet van de ene op de andere dag. Ze bouwen zich op in de jaren rond de menopauze, wanneer je lichaam zoekt naar een nieuw evenwicht. Als we beter begrijpen wat daar precies gebeurt, kunnen we hartproblemen bij vrouwen eerder herkennen, en gerichter voorkomen.

Hormonen en vetten: wat gebeurt er precies?

Veranderingen in vrouwelijke hormonen, zoals oestrogeen, beïnvloeden de vetten in je bloed. Denk aan LDL, HDL en Lp(a). Die veranderingen kunnen leiden tot vetophoping in de vaatwand, meer ontstekingen en snellere vorming van plaques. Daardoor stijgt het risico op hart- en vaatziekten, bij vrouwen én mannen.

De studie laat zien dat oestrogeen een sleutelrol speelt in het gezond houden van je vetprofiel. Het helpt je lichaam LDL op te ruimen, maakt HDL krachtiger en remt PCSK9, een eiwit dat anders LDL juist verhoogt. Minder oestrogeen = minder rem = meer cholesterol.

We weten dat vrouwen gemiddeld 7 tot 10 jaar later hartziekten krijgen dan mannen. Dat lijkt vooral te komen door het wegvallen van oestrogeen rond de overgang. Hoe lang en hoeveel oestrogeen je in je leven hebt gehad, bijvoorbeeld door de leeftijd van je eerste menstruatie of de timing van je overgang, speelt mee in je totale risico.

Na de overgang verandert ook je lichaamssamenstelling. Je bloedvaten reageren minder goed, ontstekingen nemen toe en je slaat meer vet op rond je buik. Dat vet, visceraal vet genoemd, is actief: het geeft stoffen af die ontstekingen versterken en de bloedsuikerregulatie verstoren. Hierdoor komt het metabool syndroom (een combinatie van risicofactoren) vaker voor bij vrouwen na de overgang.

Ook FSH, een hormoon dat stijgt als oestrogeen daalt, blijkt een rol te spelen. Het heeft niet alleen invloed op je vruchtbaarheid, maar ook op je lever, vetverdeling en bloedvaten. Hogere FSH-waarden gaan vaak samen met hogere cholesterolwaarden. In sommige studies daalde het LDL iets bij vrouwen die hormoontherapie gebruikten en waarbij FSH afnam.

Kort gezegd: je hormonen beïnvloeden je vetten én je hartgezondheid. En dat verdient aandacht.

Lp(a): klein, koppig en belangrijk

Lipoproteïne(a), of kortweg: Lp(a), is een vetdeeltje dat grotendeels genetisch bepaald is. Je kunt er zelf weinig aan doen via leefstijl. Maar oestrogeen blijkt wél invloed te hebben: na de menopauze stijgt Lp(a) gemiddeld. Vrouwen die hormoontherapie gebruiken hebben gemiddeld 20 tot 25% lagere waarden. Dat komt waarschijnlijk doordat oestrogeen de productie van Lp(a) in de lever remt.

Daarom is het verstandig om bij vrouwen met hart- en vaatziekten in de familie of bij verhoogd risico altijd Lp(a) te meten, zeker rond of na de overgang.

Wat doet hormoontherapie met je vetten?

Hormoontherapie, officieel menopauzale hormoontherapie of MHT, kan een positief effect hebben op je vetwaarden. Volgens de studie:

• LDL (het ‘slechte’ cholesterol) daalt gemiddeld met 3 tot 22%
• HDL (het ‘goede’ cholesterol) stijgt, maar alleen bij orale MHT, en dat gaat dan vaak samen met een verhoging van triglyceriden
• Lp(a), een erfelijk vetdeeltje dat lastig te beïnvloeden is, daalt met 20 tot 25%

Dat klinkt veelbelovend, maar toch wordt MHT op dit moment niet standaard ingezet om hart- en vaatziekten te voorkomen. Waarom niet? Dat komt vooral door de bekende WHI-studie uit 2002. Daarin zagen onderzoekers dat het risico op hartproblemen juist leek te stijgen bij vrouwen die hormoontherapie gebruikten. Maar, en dit is belangrijk, de meeste vrouwen in die studie waren gemiddeld 63 jaar, dus vaak al 10 tot 15 jaar voorbij de overgang. Ze gebruikten bovendien een ander type hormonen dan we nu meestal voorschrijven en veel van hen hadden geen overgangsklachten meer.

Nieuwere inzichten wijzen echter op het belang van timing. Start je kort na de menopauze, dan zijn de effecten gunstiger en lijkt het risico op hartproblemen zelfs af te nemen. Dit wordt de “timing hypothesis” genoemd. De KEEPS-studie liet zien dat MHT geen schade gaf aan de vaatwand bij vrouwen die kort na de overgang begonnen en dat klachten als opvliegers duidelijk afnamen.

Dat maakt het extra belangrijk dat vrouwen en artsen hierover in gesprek gaan. Niet omdat MHT voor iedereen de oplossing is, maar omdat het bij sommige vrouwen juist wél verschil kan maken. Op klachten, op kwaliteit van leven en op het vetprofiel.

Wat kun je hiermee, als vrouw of als zorgverlener?

Wat je vetten doen, verandert in de loop van je leven. Zeker bij vrouwen. Die veranderingen zijn niet altijd zichtbaar of voelbaar, maar ze zijn er wél. En ze doen ertoe.

Voor vrouwen zelf is het belangrijk om hun cholesterol en andere vetwaarden op tijd te laten checken. Dus niet pas als er klachten zijn, maar liever al rond de overgang. En vraag ook eens naar je Lp(a), zeker als hart- en vaatziekten in je familie voorkomen.

Voor zorgverleners is dit een uitnodiging om verder te kijken dan de standaard. Om te herkennen dat het vrouwenlichaam verandert en dat het zinvol is om daar tijdig op in te spelen. Denk aan het meten van Lp(a), het bespreken van MHT en het samen afwegen van risico’s en kansen.

Tot slot

Deze studie van Julianne van Oortmerssen, Janneke Mulder, Maryam Kavousi en Jeanine Roeters van Lennep laat helder zien hoe vetten, hormonen en levensfase met elkaar verweven zijn. Vrouwen hebben in sommige fases van hun leven, van de kindertijd tot aan de ouderdom, een minder gunstig vetprofiel dan mannen. Alleen tijdens de vruchtbare jaren, tussen ongeveer 20 en 50 jaar, is het profiel gemiddeld gunstiger. Rond de overgang verandert dit beeld drastisch. Dan nemen LDL, totaal cholesterol en triglyceriden toe en verslechteren HDL en Lp(a). Deze veranderingen, vooral door het dalen van oestrogeen en andere hormonale verschuivingen, zorgen ervoor dat het risico op hart- en vaatziekten bij vrouwen na de overgang duidelijk toeneemt.

Als we beter begrijpen wat er precies gebeurt, kunnen we ook eerder en gerichter iets doen om het risico op hart- en vaatziekten bij vrouwen te verlagen. Dat begint met bewustwording, het op tijd meten van de juiste waarden en goede uitleg. En met zorg die niet alleen de standaard volgt, maar echt meebeweegt met het vrouwenlichaam en de levensfase waarin iemand zit.

Het vrouwenhart verdient aandacht die meebeweegt met het lichaam en met de tijd.

Want als we eerder snappen wat er verandert, kunnen we ook eerder voorkomen dat het misgaat.

Lees de volledige studie hier: Lipid metabolism in women: A review – PubMed

Geschreven door Renate Kaal-Poppelaars en Julianne van Oortmerssen.

Er is met hart en ziel aan dit artikel gewerkt. Het eigendom ligt dan ook bij Stichting VrouwenHart. We stellen het zeer op zeer prijs als u ons helpt om deze informatie te verspreiden. Doe dat dan alstublieft via de knoppen onder dit artikel. Dan blijft onze naam erbij staan en kunnen geïnteresseerden de rest van onze informatie ook vinden. Mocht u dit artikel op een andere manier willen verspreiden: dat kan ook, maar wel in overleg. Neem dan even contact op met redactie@vrouwenhart.nl . Elke andere wijze van kopiëren of verspreiden is niet toegestaan. Alle columns, interviews en andere redactionele artikelen op deze website zijn eigendom van Stichting VrouwenHart. Deze mogen NIET worden verveelvoudigd, gekopieerd, gepubliceerd, opgeslagen, aangepast of gebruikt in welke vorm dan ook, online of offline, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van onze redactie.