Soms komt vooruitgang in de hartzorg niet uit een compleet nieuw medicijn, maar uit opnieuw goed kijken naar een behandeling die al heel lang bestaat.

Dat gebeurt nu bij digoxine, een medicijn dat afkomstig is uit vingerhoedskruid en al meer dan 200 jaar wordt gebruikt in de hartzorg. De laatste decennia raakte digoxine meer op de achtergrond, omdat er steeds meer moderne medicijnen voor hartfalen beschikbaar kwamen.

Nieuw onderzoek onder leiding van UMCG-cardiologen Dirk Jan van Veldhuisen, Kevin Damman en Peter van der Meer laat zien dat een lage dosis digoxine mogelijk opnieuw een rol kan krijgen in de behandeling van sommige patiënten met hartfalen.

Waarom is dit nieuws belangrijk?

Hartfalen betekent niet dat het hart ermee stopt. Het betekent dat het hart het bloed niet goed genoeg kan rondpompen om het lichaam te geven wat het nodig heeft. Daardoor kunnen klachten ontstaan zoals benauwdheid, vermoeidheid, vocht vasthouden en minder inspanning aankunnen.

Voor veel mensen met hartfalen gaat het dagelijks leven met golfbewegingen. Soms gaat het een tijd redelijk stabiel, en dan kan er toch weer een periode van verslechtering komen. Soms is daarvoor zelfs een ziekenhuisopname nodig. Dat heeft niet alleen medische gevolgen, maar ook invloed op energie, zelfstandigheid, vertrouwen en kwaliteit van leven.

De behandeling van hartfalen is de afgelopen jaren sterk verbeterd. Bij hartfalen met een verminderde pompfunctie bestaat de standaardbehandeling tegenwoordig uit vier belangrijke medicijngroepen, ook wel de vier pijlers genoemd. Deze vier pijlers worden soms ook de ‘Fantastic Four’ genoemd. Deze medicijnen werken op verschillende manieren samen om het hart te ontlasten en de kans op verslechtering en ziekenhuisopnames te verkleinen.

Toch blijven er patiënten die ondanks deze behandeling klachten houden of opnieuw achteruitgaan. Juist daarom is onderzoek naar aanvullende behandelingen belangrijk.

Wat is onderzocht?

Onder leiding van UMCG-cardiologen Dirk Jan van Veldhuisen, Kevin Damman en Peter van der Meer zijn drie onderzoeken gedaan naar digoxine bij hartfalen. De DECISION-studie werd gepubliceerd in Nature Medicine. De meta-analyse, waarin DECISION werd samengebracht met twee eerdere studies, werd gepubliceerd in JAMA. De resultaten werden ook gepresenteerd tijdens het ESC Heart Failure Congress in Barcelona.

Een belangrijk onderdeel was de Nederlandse DECISION-studie. Daarin kregen ongeveer 1000 patiënten met hartfalen uit 43 Nederlandse centra gedurende gemiddeld drie jaar een lage dosis digoxine of een placebo, bovenop hun gewone behandeling. Het onderzoek werd mede mogelijk gemaakt door de Hartstichting, als onderdeel van de samenwerking met ZonMw binnen het programma Goed Gebruik Geneesmiddelen.

In de DECISION-studie zelf werd een vermindering gezien van overlijden door hart- en vaatziekten of verslechtering van hartfalen met 19 procent. Dat resultaat was op zichzelf niet statistisch significant. Dat betekent dat je op basis van deze studie alleen nog niet met voldoende zekerheid kunt zeggen dat het effect door digoxine kwam. Daarom werden de resultaten van DECISION ook samengebracht met twee eerdere grote studies. In die gezamenlijke analyse, met gegevens van ruim 9000 patiënten, werd wél een statistisch significant voordeel gezien. Het belangrijkste effect zat vooral in minder verslechtering van hartfalen, en daarmee minder ziekenhuisopnames door hartfalen.

Dat is belangrijk, want ziekenhuisopnames door hartfalen zijn belastend. Ze hebben invloed op energie, vertrouwen, zelfstandigheid en het dagelijks leven.

Voor wie is dit vooral relevant?

Dit onderzoek betekent niet dat iedere patiënt met hartfalen digoxine moet krijgen.

Het onderzoek gaat vooral over patiënten met hartfalen bij wie het hart minder krachtig pompt. Het gaat dus niet automatisch over alle vormen van hartfalen. Ook moet digoxine zorgvuldig worden gedoseerd en gecontroleerd door een arts.

Dat is belangrijk om te benoemen, want hartfalen is geen éénvormige aandoening. Sommige mensen hebben hartfalen doordat het hart minder krachtig pompt. Bij anderen knijpt het hart nog redelijk goed, maar vult het zich minder goed met bloed. De resultaten van dit onderzoek kun je dus niet zomaar op iedere patiënt met hartfalen toepassen.

Stoppen met de studiemedicatie gaf opvallende resultaten

In een derde studie volgden de onderzoekers ongeveer 600 van de 1000 patiënten die tijdens de DECISION-studie digoxine of een placebo hadden gekregen. Daarbij keken zij wat er gebeurde nadat patiënten aan het einde van de studie stopten met de studiemedicatie, digoxine of een placebo.

Bij patiënten die laaggedoseerde digoxine hadden gekregen en daar vervolgens mee moesten stoppen, werden in de eerste zes weken vaker problemen gezien dan bij patiënten die placebo hadden gekregen. Volgens het UMCG werden in de groep die digoxine had gebruikt 14 van de 288 patiënten opgenomen in het ziekenhuis of overleden. Dit lijkt erop te wijzen dat sommige patiënten baat hadden bij het blijven gebruiken van digoxine. Tegelijk schrijft het UMCG dat dit niet direct bewijst dat het medicijn werkt. Het is dus vooral een opvallende extra aanwijzing binnen het totale onderzoek.

Een betaalbaar medicijn dat zorgvuldigheid vraagt

Een bijzonder aspect van digoxine is dat het goedkoop is. Volgens het UMCG kost het middel minder dan tien cent per dag. Dat is opvallend in een tijd waarin veel nieuwe behandelingen duur zijn.

Maar goedkoop betekent niet dat het zonder risico is. Digoxine moet goed worden gedoseerd. Artsen moeten rekening houden met onder andere leeftijd, nierfunctie, andere medicijnen en mogelijke bijwerkingen. Een te hoge dosering kan schadelijk zijn. Daarom gaat het in dit onderzoek nadrukkelijk om een lage dosering, zorgvuldig voorgeschreven en gecontroleerd door een arts.

Het UMCG legt uit dat een lage dosis digoxine vooral ongunstige compensatiemechanismen bij hartfalen lijkt te verminderen. Zo kan het bijvoorbeeld stresshormonen zoals adrenaline remmen. Vroeger werden vaker hogere doseringen gebruikt, maar die kunnen ervoor zorgen dat hartspiercellen sterker samentrekken. Bij een verzwakte hartspier is het juist belangrijk om het hart te ontlasten.

En belangrijk: digoxine komt oorspronkelijk uit vingerhoedskruid, maar vingerhoedskruid zelf is giftig. Ga dus niet zelf vingerhoedskruid plukken of gebruiken. Digoxine is een geneesmiddel dat alleen onder medische begeleiding gebruikt mag worden.

Wat betekent dit voor patiënten?

Voor patiënten is dit hoopvol nieuws, omdat het laat zien dat de behandeling van hartfalen blijft ontwikkelen. Soms zit vooruitgang niet alleen in iets nieuws, maar ook in opnieuw onderzoeken wat al langer bestaat, met de kennis, ervaring en zorgvuldigheid van nu.

Voor Stichting VrouwenHart is dit belangrijk omdat hartfalen vaak diep ingrijpt in het dagelijks leven. Niet alleen door klachten zoals benauwdheid, vermoeidheid en minder kunnen doen dan je gewend was, maar ook door de onzekerheid die terugkerende verslechtering met zich mee kan brengen. Juist daarom is onderzoek naar behandelingen die kunnen helpen om patiënten stabieler te houden zo waardevol.

Onderzoek dat kan helpen om patiënten stabieler te houden en ziekenhuisopnames te verminderen, is daarom waardevol. Iedere stap die kan bijdragen aan meer stabiliteit, meer vertrouwen en een beter dagelijks leven voor patiënten verdient aandacht.

Meer lezen

Meer informatie over hartfalen:
Hartfalen – Stichting VrouwenHart

Lees het nieuwsbericht van UMCG Research over de drie onderzoeken naar digoxine bij hartfalen:
UMCG-onderzoeken tonen aan: eeuwenoud medicijn gunstig voor patiënten met hartfalen

Meer informatie over “‘Fantastic Four’, de vier belangrijke medicijngroepen bij hartfalen met een verminderde pompfunctie

Voor wie de wetenschappelijke publicaties wil nalezen:

Lees de publicatie over de DECISION-studie in Nature Medicine:
Low-dose digoxin in patients with heart failure: the DECISION trial

Lees de JAMA-publicatie over digitalisglycosiden, de groep medicijnen waar digoxine onder valt, bij hartfalen:
Efficacy and Safety of Digitalis Glycosides in Heart Failure: A Meta-Analysis

Lees de European Heart Journal-publicatie over het stoppen met laaggedoseerde digoxine binnen de DECISION-studie:
Blinded withdrawal of randomized treatment with low-dose digoxin or placebo in patients with heart failure: the DECISION trial

Geschreven door Renate Kaal-Poppelaars.

Er is met hart en ziel aan dit artikel gewerkt. Het eigendom ligt dan ook bij Stichting VrouwenHart. We stellen het zeer op prijs als u ons helpt om deze informatie te verspreiden. Doe dat dan alstublieft via de knoppen onder dit artikel. Dan blijft onze naam erbij staan en kunnen geïnteresseerden de rest van onze informatie ook vinden. Mocht u dit artikel op een andere manier willen verspreiden: dat kan ook, maar wel in overleg. Neem dan even contact op met redactie@vrouwenhart.nl. Elke andere wijze van kopiëren of verspreiden is niet toegestaan. Alle columns, interviews en andere redactionele artikelen op deze website zijn eigendom van Stichting VrouwenHart. Deze mogen NIET worden verveelvoudigd, gekopieerd, gepubliceerd, opgeslagen, aangepast of gebruikt in welke vorm dan ook, online of offline, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van onze redactie.